Hoe verlaag ik als ziekenhuis de financiële- en milieu-impact van mijn afval?

Zorginstellingen brengen een groot aantal verschillende afvalstromen met zich mee. Daarvan staat medisch afval slechts in voor 10% tot 15% van de totale hoeveelheid afval. Tegelijk is het verantwoordelijk voor ruim 50% van de afvalkost. En dan spreken we nog niet over de ecologische impact van (de verwerking van) deze afvalstromen. In het onderstaande artikel gaan we dieper in op de huidige pijnpunten en mogelijke oplossingen om duurzaam en kostenefficiënt om te gaan met afval in de zorg.
Danielle Dewickere

De afvalproductie in medische instellingen is erg divers en een zorgvuldig afvalbeleid kreeg het afgelopen decennium reeds gedegen aandacht. De vereisten op vlak van veiligheid en hygiëne zorgen er echter voor dat de verwerking van bepaalde stromen een hoge financiële impact heeft. Tegelijk brengt de opkomst van de circulaire economie mogelijkheden om zowel de economische als ecologische kost te verlagen. Hieronder vatten we een aantal van deze strategieën samen.

Anno 2020 brengen Belgische ziekenhuizen méér dan 40 verschillende afvalstromen voort. Het gaat hierbij om zowel medisch als niet-medisch afval. Daarnaast creëert een ziekenhuis natuurlijk ook een enorme hoeveelheid algemeen bedrijfsafval, gaande van restafval, over papier en karton tot elektronisch afval, dat verwerkt moet worden.

Opdat u zich een beeld kan vormen bij de gemiddelde productie van medisch afval, dezebedroeg in 2010 in algemene ziekenhuizen 130kg per jaar per bed, en in universitaire ziekenhuizen liep de productie op tot gemiddeld 250kg tot 300kg[1]. Ook al vertegenwoordigt dit medisch afval slechts 10% tot 15% van de hoeveelheid, toch is het verantwoordelijk voor ruim 50% van de totale afvalkost.[2]

Ziekenhuizen zijn de grootste producenten van medisch afval, waaronder men de bijzondere afvalstoffen verstaat die afkomstig zijn van geneeskundige behandelingen. Binnen de groep van medisch afval wordt het onderscheid gemaakt tussen risicohoudend (RMA) en niet-risicohoudend medisch afval (NRMA)[3].

 

RMA zijn afvalstoffen die een bijzonder risico inhouden (bijvoorbeeld virale besmetting) en die een bijzondere behandeling vereisen omwille van ethische redenen. Voorbeelden zijn bloed en bloedderivaten, scherpe medische voorwerpen en orgaandelen of delen van ledematen. RMA wordt standaard verpakt in een container met een gele kleur (niet verplicht) en de verwerking dient te gebeuren in een inrichting met de nodige vergunning [4].

NRMA is dan weer afval dat geen bijzonder risico inhoudt voor het milieu of de gezondheid, maar ook ontstaat bij een medische behandeling. Voorbeelden zijn katheters, urinesondes, lege spuiten zonder naald of gipsafval. NRMA wordt verzameld in een blauwe kunststoffen zak. De verwerking van NRMA dient net zoals RMA te gebeuredoor een firma die beschikt over de nodige vergunning. In tegenstelling tot RMA wordt NRMA niet onmiddellijk verbrand en komt het in aanmerking voor recyclage.

 

Wat bepaalt deze hoge kost van het verwerken van medisch afval?

De hoeveelheid medisch afval zal enkel maar toenemen in de toekomst, mede omwille van het stijgend aanbod – en met gevolg de aankoop en het gebruik – van wegwerpmateriaal (disposables).

We stellen vast dat er verbeterruimte is in het correct sorteren van afval in ziekenhuizen. Veel PMD en andere kunststoffen belanden nog bij het restafval. En heel wat NRMA, zoals bijvoorbeeld lege plastieken infuuszakken en lege plastieken spuiten, verdwijnt in de gele containers voor RMA. Zolang de verschillende afvalstromen rond (medisch) afval niet worden gerespecteerd, blijven NRMA en RMA vermengd. Als gevolg komt een grote hoeveelheid NRMA niet in aanmerking voor recyclage en wordt het op een duurdere en minder duurzame manier samen met het RMA-afval verwerkt.

Het is duidelijk dat dit implicaties heeft op de totale kostprijs van afvalverwerking voor de zorginstellingen. Kosten gaan namelijk de hoogte in wanneer het mogelijke besmettingsgevaar toeneemt of de verwerkingstechniek complexer wordt. Dit is het geval bij RMA waar strikte verpakkingssystemen, een gespecialiseerd transport, dure en hoogtechnologische verwerkingstechnieken en nauwe opvolging nodig zijn.

 

Op welke manier kunnen de kosten voor afvalverwerking naar beneden beperkt worden?

We beschrijven graag een aantal strategieën waarmee zowel de financiële kost van afvalverwerking als de impact op het milieu kunnen dalen. De eerste bestaat erin minder (risicohoudend medisch) afval te produceren. Als tweede strategie suggereren we om de waarde van een product of materiaal te behouden door het toepassen van circulaire principes. Ten derde zijn samenwerkingsverbanden een goede strategie om een stap vooruit te zetten

Het hoeft niet te verbazen dat de coronacrisis voor een grotere hoeveelheid risicohoudend medisch afval zorgde. De eerste maand liep dit zelfs op tot een stijging van 65 procent.[5] Daarenboven leidden de COVID-19 maatregelen tot schaarste van bepaalde gebruiksvoorwerpen zoals persoonlijk beschermingsmateriaal. Tegelijk herkenden we verschillende knappe oplossingen waarin een medische instelling één van de hieronder beschreven strategieën toepaste.

 De eerste strategie klinkt logisch al blijkt dit niet evident in de praktijk. Zorg ervoor dat uw instelling minder afval voortbrengt. In de eerste plaats door stil te staan bij de verschillende afvalstromen die in handelingen en processen voorkomen, voor elk hiervan de bron op te lijsten en na te gaan hoe deze massa verminderd kan worden. Voorkom het onnodig gebruik van verpakking en ander wegwerpmateriaal zoveel als mogelijk. Maak een bewuste afweging tussen wegwerpproducten en de sterilisatie van herbruikbaar materiaal. Ga het gesprek aan met uw leveranciers indien producten onnodig dubbel verpakt zijn (zo vermindert u meteen ook het aantal nodige handelingen), bulkverpakking mogelijk is of kartonnen dozen veel lege ruimte bevatten.

Om specifiek de hoeveelheid RMA te verminderen, zien we dat er verbeterruimte ligt in het correct sorteren aan de bron. Te vaak belandt NRMA in gele RMA-containers. De verwerking van RMA vereist meer handelingen, wat een hogere kost met zich meebrengt. Ten eerste is het personeel niet volledig op de hoogte van het onderscheid tussen RMA en NRMA, ten tweede is de verwerkingskost niet transparant en ten derde is de gele container eenvoudiger of sneller te vinden dan de blauwe zak. Als zorginstelling is het van belang een cultuuromslag te creëren, door enerzijds het personeel te sensibiliseren over de – ecologische en economische – impact van afval en anderzijds het verminderen en correct sorteren van het afval te faciliteren. Dit begint met grondige communicatie, opleiding en een duidelijke signalisatie die de locatie én de gewenste inhoud van de containers aangeeft, inclusief een vaste kleur voor de vuilbak en zowel de benaming van die afvalstroom (zo nodig in verschillende talen) als een pictogram en foto.

 

Voorbeeld van een pop-up containerpark in het AZ Delta te Rumbeke. Voor een optimale sortering op de bouwwerf van de nieuwe campus werkte het ziekenhuis met gepaste inzamelrecipiënten, een duidelijke signalisatie, het inzetten van eigen personeel, opleiding voor alle betrokkenen en een doorgedreven rapportering en bijsturing.

 

Sinds 2014 is het mogelijk om een deel van het RMA om te zetten in NRMA. Via deze weg kan de medische instelling op de eigen site een deel van het risicohoudend afval decontamineren en het met de stroom NRMA laten ophalen. De kosten en baten hiervan moeten natuurlijk goed afgewogen worden, daar het uitbaten van zo’n decentrale verwerkingsinstallatie een andere kost met zich meebrengt.

Het verminderen van het volume van het afval, en zo de transport- en verwerkingskosten doen dalen, is ook een mogelijkheid. Verschillende innovatieve benaderingen worden hiervoor ontwikkeld. Een droge thermische behandeling van RMA zorgt er bijvoorbeeld voor dat het afval in één behandeling wordt gecompacteerd, gesteriliseerd en verpakt.[6]

Je kan ook ingrijpen lang voordat je in de afvalfase aanbelandt. In een tweede strategie is het streefdoel de waarde van het product of materiaal zoveel als mogelijk te behouden, in lijn met het concept van de circulaire economie. Een zorginstelling die grondstofkringlopen sluit, produceert minder afval en zorgt ervoor dat materialen steeds opnieuw gebruikt kunnen worden. Dit door het product tijdens het gebruik goed te onderhouden en te herstellen, te zorgen dat het langer en vaker wordt gebruikt, via remanufacturing of refurbishment op te knappen en in laatste instantie te recycleren. De eerste opties zijn de meest krachtige, omdat het product het minst bewerkt wordt en een hoogwaardige toepassing behoudt. De onderstaande figuur geeft het gedachtegoed van een circulaire economie weer. Hoe kleiner de cirkel, hoe efficiënter de optie.

                                             

Afbeelding Vlaanderen Circulair

 

Door medische apparatuur te delen, zorgt u er bijvoorbeeld voor dat het materiaal vaker gebruikt wordt. Het delen van medische apparatuur wordt gefaciliteerd door verschillende organisaties en digitale platformen, zoals bijvoorbeeld de FLOOW2 Healthcare Open Deelmarktplaats. Ook wanneer uw materiaal intern afgeschreven is, kan het verder gebruikt worden bij andere organisaties. Ziekenhuis Zonder Grenzen bijvoorbeeld recupereert medische apparatuur en schenkt het, na controle en eventuele herstelling, aan hulpbehoevende verzorgingscentra. Philips geeft de technologie van afgedankte apparaten zoals MR- en CT-scanners een upgrade en maakt er zo refurbished toestellen van. Bij bovenstaande voorbeelden wordt de levensduur van ziekenhuisinfrastructuur verlengd door het elders te hergebruiken. Dit gebeurt op vandaag reeds voor heel uiteenlopende stromen. Zo bestaat er in Nederland ook een online marktplaats voor medicijnen waarvan de houdbaarheidsdatum nadert[7]. En gebruiken organisaties hun eigen koffiegruis om oesterzwammen op te kweken en die vervolgens te verwerken in vegetarische burgers voor het bedrijfsrestaurant. Om dit principe verder uit te rollen zijn creatieve ideeën en experimentele pilootprojecten nodig. Zeker wanneer we kijken naar medisch afval, is een cruciale randvoorwaarde hierbij dat de hygiëne, veiligheid en regelgeving gerespecteerd moeten worden. Daarom is het ook belangrijk dat verschillende spelers in het waardenetwerk van een medische instelling samenwerken.

Als laatste oplossing is er recyclage, waarbij het product opnieuw gebruikt kan worden bij de productie van nieuw materiaal. Een mooi voorbeeld hiervan is de inspanning van UZ Leuven dat zich zodanig georganiseerd heeft dat wegwerpflesjes voor afgekolfde – of poedermelk niet met het restafval verbrand worden, maar wel door de producent gerecycleerd worden.[8] In Nederland loopt een demonstratieproject waarbij luiers en incontinentiemateriaal gerecycleerd worden tot biogas, biomassa en plastiek.

Een derde strategie kan eruit bestaan om de kosten te drukken aan de hand van innovatieve samenwerkingsverbanden, tussen ziekenhuizen onderling, met de sociale economie, … Partners in het medisch waardenetwerk bundelen dan de krachten om samen contracten voor afvalverwerking af te sluiten en bereiken zo schaalvoordeel. Als we kijken naar recyclage zijn grote volumes van een bepaalde stroom noodzakelijk om het gescheiden inzamelen en recycleren kostenefficiënt te kunnen organiseren. Het UZ Leuven werkte samen met andere ziekenhuizen om een voldoende groot volume blauwe doeken (de verpakking voor gesteriliseerd materiaal) in te zamelen. Een maatwerkbedrijf doet de eerste verwerking waarna de doeken gerecycleerd worden tot polypropyleenkorrels.[9]

 

Een veilige en hygiënische behandeling van patiënten staat voorop, zoveel is zeker. Wil u verkennen hoe dit samen kan gaan met een verduurzaming van de zorgsector? Aarzel dan niet één van onze experten te contacteren (danielle.dewickere@mobius.eu of esther.chevalier@mobius.eu)

 

 

 

________________

[1] Handleiding ‘Beheer van Medisch afval’, Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM), 2010

[2]https://www.ovam.be/medisch-afval / https://www.vanheede.com/nl/advies-op-maat/medisch/

[3] art. 5.2.3.1§1 Vlarema

[4] OVAM, 2011

[5]https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/04/23/65-procent-meer-risicohoudend-medisch-afval-bij-indaver/

[6]https://books.google.fr/books?id=Zwi3QL2TedgC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=kosten+afval+ziekenhuis&source=bl&ots=pyv4RC6OR0&sig=ACfU3U1AW4z1p1Idb8jwyHjYhSXz4c5fEg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi84fz89sToAhVOz4UKHTocCHMQ6AEwA3oECAkQAQ#v=onepage&q=kosten%20afval%20ziekenhuis&f=false

[7]https://www.knmp.nl/praktijkvoering/innovatie/knmp-zorginnovatieprijs/zorginnovatieprijs

[8]https://zorgwijzermagazine.be/algemene_ziekenhuizen/circulaire-economie-in-de-praktijk-van-een-ziekenhuis/

[9]http://vanluiernaargrondstof.nl/index.php

Bedankt voor het lezen

Delen blog

More interesting articles

Insight

Zorglogistiek is geen eiland

Het logistieke takenpakket is veel meer dan het verplaatsen van kartonnen dozen met materiaal vanuit de vrachtwagen van de leverancier in het juiste rek van…
Lees meer