Verslag Ronde Tafel Circulaire Stad

Tijdens de Ronde Tafel “Naar een circulaire stad: hoe maak je er een succes van?” brachten we 60 circulaire pioniers samen rond een digitale tafel. We bekeken wat er vandaag rond circulaire economie gebeurt in lokale besturen in binnen- en buitenland, welke ambities er zijn voor de toekomst en wat er nodig is om initiatieven een stap verder te brengen en slimme verbindingen tussen kringlopen en mensen te leggen. Ook hadden we bijzondere aandacht voor de impact van COVID-19 en hoe deze de toekomstblik op een circulaire economie beïnvloedt. 

We deden dit als eerste met inspirerende sprekers die hun visie op en ervaringen met de circulaire stad deelden. Vervolgens zoomden we in kleinere groepen in op een aantal thema’s door ervaringen en ambities uit te wisselen. Hierbij kwamen ook getuigenissen van doeners op het terrein aan bod, o.a. over hoe circulair ondernemerschap te versnellen, hoe een stedelijke circulaire strategie uit te rollen, hoe draagvlak te creëren, hoe circulaire projecten te financieren, etc. 

Was je er niet bij?

Of was je er wel bij maar wil je deze Ronde Tafel nog eens opnieuw beleven?

Geïnteresseerd in de slides?

Wil je enkel de presentatie van deze Ronde Tafel (her)bekijken? Ook dat kan!

KEYNOTE : Hoe ziet de circulaire stad van de toekomst eruit?

Stefaan Vandist werkt als toekomstverkenner voor zowel bedrijven als overheden, en komt daarbij steeds vaker in aanraking met circulaire economie. Hij nam ons mee langs interessante trends, innovatieperspectieven en dwarsverbanden van circulaire principes met andere stedelijke uitdagingen. Vier leerlessen uit zijn presentatie zijn de volgende:

  • Vermijd silo’s, denk integraal: Samenwerking is cruciaal in een circulaire economie, werk dus over de grenzen van je stadsdienst of domein heen.
  • Zoek dwarsverbanden, maak schaalsprongen, laat iedereen meetellen
  • Inspireer, verleid visueel, wees speels en inviterend. Aandacht voor communicatie van je circulaire ambities en activiteiten, dat kwam als rode draad terug doorheen alle presentaties!
  • Doe dingen live en in-vivo.Dat kunnen we alleen maar beamen: zet pilootprojecten op, experimenteer en stuur bij waar nodig.

De volledige outline van zijn keynote kan je hier lezen.

KEYNOTE: Welke rol kan je hier als lokaal bestuur in spelen?

Helen Versluys is consultant circulaire economie bij Möbius, Karl Vrancken is onderzoeksleider duurzaam materialenbeheer bij VITO. Als compagnons de route van lokale besturen staan ze op de eerste lijn bij het uitdenken en implementeren van circulaire activiteiten in een stad. Vanuit hun ervaring schetsten ze ons wat een circulaire stad of gemeente is en welke rol lokale besturen hierin kunnen spelen.

Wat is een circulaire stad?

Circulaire economie gaat over meer dan betere afvalsortering en -ophaling. Het raakt aan hoe we wonen, produceren, consumeren … Materialen en producten bewegen zich ver voorbij de grenzen van een gemeente of stad en zullen dat blijven doen. Toch is het lokaal niveau cruciaal in het realiseren van een circulaire economie. Steden, groot en klein, vormen hotspots voor innovatie en ondernemerschap en zijn dus de ideale broedplaats voor circulaire oplossingen.

Je hoeft niet te wachten op de perfecte analyse om van start te gaan. Over verschillende steden heen zien we dat dit de cruciale stromen zijn om op in te zetten:

  • Bouwmaterialen, bouw- en sloopafval
  • Voeding en biomassa
  • Textiel
  • Consumentengoederen: elektronica   

En voor wie nog twijfelt aan de relevantie van de circulaire stad… Ruim 50% van onze CO2 emissies is gelinkt aan hoe we producten maken en gebruiken, dus energie-efficiëntie en hernieuwbare energie alleen zullen niet volstaan. Lokale besturen die hun klimaatambities willen realiseren, moeten nadenken over hoe ze de transitie naar een circulaire economie kunnen helpen bewerkstelligen.

Rol lokale besturen

Substantieel bijdragen aan de transitie naar een circulaire economie kunnen lokale besturen volgens ons op drie manieren.

  • Ze kunnen hun eigen organisatie meer circulair maken, door hun eigen assets optimaal te beheren en producten en gebouwen circulair aan te besteden. 
  • Ze zijn ook uniek geplaatst om stadsactoren uit verschillende sectoren en maatschappelijke geledingen – (sociale) ondernemers, burgers, kennisinstellingen, ngo’s … – samen te brengen en actie te katalyseren. Om stedelijke actoren te activeren kunnen lokale besturen gebruik maken van een hele set aan instrumenten, van ‘zachtere’ – zoals bewustmaking, capaciteitsopbouw of facilitatie – naar ‘hardere’ – zoals fiscaliteit, ruimtelijke planning (incl. vergunningverlening die daaraan verbonden is) en wetgeving. Naarmate stedelijke uitdagingen complexer worden en meer met elkaar verweven, en publieke middelen vaak verminderen, neemt het belang van de zachte instrumenten om beleidsdoelstellingen te realiseren toe.
  • Ze kunnen de richting uitzetten & doelstellingen, prioritaire actiedomeinen en mijlpalen bepalen. Zo zorgen ze voor coherentie tussen de acties in hun stad of gemeente en helpen er de vaart in te houden. Een aantal gedeelde kenmerken vallen op bij goede circulaire strategieën:
    • Integratie: Het is cruciaal om te werken met en over verschillende beleidsdomeinen, disciplines, en departementen heen en circulaire economie niet te zien als een apart staand gegeven maar het te mainstreamen in ruimtelijke ordening, het economisch of klimaatbeleid, …
    • Participatie: Het samenbrengen van lokale ondernemers, het maatschappelijk middenveld en bewoners met de overheid in het ontwerp van een circulaire stadsstrategie zorgt ervoor dat wordt ingespeeld op de eigenlijke lokale behoeften en het gevoel van gedeeld eigenaarschap versterkt wordt.
    • Innovatie: Circulaire economie vraagt om innovatie in businessmodellen, ontwerp en productie, … . Om deze nieuwe praktijken te stimuleren, en tegelijkertijd de risico’s onder controle te houden, kan ook de beleidsvorming baat hebben bij een cultuur van innovatie, met ruimte voor experimenteren, itereren en leren.
    • Monitoring: En tot slot winnen circulaire economie strategieën aan kracht door het werken met indicatoren waaraan vooruitgang kan gemeten worden. 

We polsten tussen de keynotes door naar de mate waarin lokale besturen op vandaag al projecten opzetten rond circulaire economie. 30% doet dit binnen zijn of haar stadsdienst en 15% heeft dienstoverschrijdende projecten lopen. Het grootste aantal, 45%, gaf zelfs aan projecten te hebben lopen voorbij de grenzen van het bestuur en dus in samenwerking met andere actoren in de stad.

KEYNOTE: Hoe doen ze het in gemeente Leiden?

Frouke Pieters, opgavemanager circulaire economie in gemeente Leiden, illustreerde ons hoe ze dit in gemeente Leiden doet. Ook vertelde ze ons hoe ze tot de invulling van hun strategie zijn gekomen en waar zij komende jaren aan gaan werken.

Als achtergrond is het goed om weten dat gemeente Leiden (bijna 125 000 inwoners) European City of Science en een hoogopgeleide dienstenstad is, met weinig handel en industrie en vooral bedrijvigheid in de diensten- en gezondheidssector. Dit bepaalt deels de manier waarop circulaire economie als thema in de gemeente geïmplementeerd wordt, aangezien bioscience, pharma en andere innovatieve sectoren er sterk staan. Duurzaamheid is een thema dat in de portefeuille van 3 wethouders zit, en dus hoog op de agenda staat. Sinds 2019 is circulaire economie naast energietransitie en klimaatadaptatie/biodiverse vergroening één van de drie ‘opgaven’ binnen het thema duurzaamheid, en met het nieuwe college sinds 2018 is de focus op uitvoering/actie gelegd, daar waar dit voordien bij bewustwording & inspiratie bleef.

De strategie Circulaire Economie 2020-2023 wordt gedragen door 4 pijlers: Maatschappelijk Verantwoord Inkopen, Circulaire bouw, Verwaarden van materiaalstromen, en Leren en Communiceren. Daarnaast zijn er linken met het afvalbeleid en andere maatschappelijke opgaven.

In 2016 is Leiden begonnen met een materiaalstroomanalyse als basis. De bouwgerelateerde afvalstromen en afvalbeleid van bedrijven als meest omvangrijke stromen werden gecombineerd met directe en indirecte rolidentificatie van de gemeente om acties te formuleren (zie slidedeck voor meer details hierover).

Vervolgens werden de interne betrokken- en verantwoordelijkheden in kaart gebracht, en werd een gepaste governancestructuur opgemaakt. Ook de externe betrokkenheid moet actief georganiseerd worden: wat wil je bereiken met welke doelgroep, en met welke boodschap bereik je hen? En uiteraard moet dit alles gefinancierd kunnen worden, dus was het fijn inzage te krijgen in hoe ‘circulaire economie en afval’ bij een gemeente Leiden gebudgetteerd wordt.

Tot slot blijkt communicatie ook in Leiden de basis voor succes. Een goede communicatiestrategie vergroot immers de kracht van het idee. Storytelling is essentieel om de draagkracht te behouden en te verhogen. Het is belangrijk om de geworven draagkracht actief te benutten door ideeën en acties door je doelgroepen vorm te laten geven. Als gemeente kan je dit dan gaan ondersteunen. Leren is noodzakelijk, met vallen en opstaan. Zoals Frouke het fijntjes verwoordde: “Samen prutsenderwijs bouwen aan een circulaire economie”, en leerlessen delen is de enige manier om tot een circulaire economie te komen.

 De aanwezige collega’s van Stad Leuven zijn erg geïnteresseerd in suggesties/vragen/voorstellen rond Leuven Circulair en kijken uit naar projecten met andere lokale besturen. Geef ons een seintje als je graag met hen in contact treedt! 

KEYNOTE: Welke houvast bieden Vlaanderen en Europa?

Elke De Taeye van de Vlaamse Vereniging voor Steden en Gemeenten, en Elmar Willems van Vlaanderen Circulair zijn co-auteurs van het boek “Lokaal en circulair – werken aan de toekomst“ en presenteerden ons de actuele beleidskaders rond een circulaire economie. Ze geloven sterk dat circulariteit dé katalysator is voor de leefbaarheid van een stad of gemeente.

  1. Het behoudt en versterkt de lokale economie;
  2. het levert een relevante bijdrage aan de klimaatdoelstellingen;
  3. en het bevordert de sociale samenhang.

Welk houvast bieden Europa en Vlaanderen voor steden die aan de slag willen met de circulaire economie? In de recent gelanceerde European Green Deal, het programma om Europa klimaatneutraal te maken, komt de transitie naar een circulaire economie alvast prominent terug met onder andere een nieuw Circulair Economie Actie Plan en een ‘Just Transition’ fonds. De meest relevante waardeketens op vlak van impact en potentieel haalden Helen en Karl hierboven al aan (textiel, bouw, consumentengoederen, …). Vlaanderen rolt dit uit in een klimaatplan 2030 en een klimaatstrategie 2050, waarbij de circulaire economie een transversale en dus beleids- en waardeketenoverschrijdende transitieprioriteit is. Elementen die aan bod komen:

  • kringlopen beter sluiten en behoeften invullen met minder grondstoffen;
  • in kaart brengen hoe we productie- en consumptiesystemen voor voeding, huisvesting, mobiliteit en comfort meer circulair kunnen organiseren;
  • concrete doelstellingen voor grondstoffengebruik;
  • rekening houdend met de beperkte ruimte, werkgelegenheid en het investeringsbeleid alsook met de symbiose tussen industriële actoren en partners in productie- en consumptieketens. 

Ook staat circulariteit beschreven in diverse beleidsnota’s (omgeving, stedenbeleid, economie en innovatie, landbouw, …). Vlaanderen Circulair, het kennis-, beleids- en doe-netwerk voor de circulaire economie in Vlaanderen zorgt hier voor de geïntegreerde aanpak. Zo stimuleren ze bijvoorbeeld specifieke werkagenda’s rond bouwen, kunststoffen, water en voeding en adviseren ze de politiek om een strategisch kader voor 2020-2030 te creëren.

Wil je er zelf verder mee aan de slag, bijvoorbeeld door circulair en veranderingsgericht te bouwen, de kringloop van rest- en nevenstromen te sluiten of lokale schouders te helpen in de ontwikkeling van een deel- en hersteleconomie? Laat het ons zeker weten, dan kijken we samen hoe en met welke strategie je er best aan begint!

Dank aan volgende steden om te getuigen over hun circulaire activiteiten!

Leerlessen van de workshops

Bouw de herstel- en deeleconomie uit in jouw gemeente of stad                                                           

Door in te zetten op delen en reparatie, kunnen lokale besturen bijdragen aan het bereiken van hun doelstellingen rond klimaat en afvalreductie én aan sociale cohesie in hun stad of gemeente. Tijdens deze sessie vertelde Stien Stassen (Deskundige duurzaamheid bij Stad Hasselt) hoe zij de bestaande initiatieven rond herstel- en deelinitiatieven bevorderen en samenwerking stimuleren en deelden andere deelnemers hun kennis en ervaringen. Uit het gesprek over wat je als lokaal bestuur concreet kan doen, kwamen volgende leerlessen naar voren.

Leerles 1: Om de deel- en hersteleconomie te doen leven in jouw stad of gemeente, zet je best in op zowel digitale als fysieke ‘plaatsen’ hiervoor. Je versterkt dit door je burger, naast de communicatie via traditionele kanalen, ook te sensibiliseren via ervaringen zoals een evenement of herstelworkshop.

Leerles 2: Breng de bestaande deel- en herstelinitiatieven in je omgeving in kaart én leer hen goed kennen (Wat zijn hun noden?, Waarom zijn ze gegeerd?; …). Als lokaal bestuur kan je vervolgens je eigen rol hierop afstemmen en ervoor zorgen dat deze initiatieven elkaar versterken.

Leerles 3: Verken de raakvlakken tussen de deel- en hersteleconomie en de reguliere economie. Op die manier kan je het ook integreren in het huidige stadsaanbod en de communicatie hierrond (digitale nieuwsbrief OCMW, dienst gezinsondersteuning, …).

Maak circulair ondernemerschap tot een succes in jouw gemeente of stad

De ontwikkeling en vermarkting van nieuwe, circulaire producten en diensten die ook geld opleveren komt niet altijd vanzelf van de grond. Hoe stimuleer je als gemeente of stad lokale ondernemers (start-ups, scale-ups, gevestigde bedrijven …) om circulaire principes op te nemen in hun bedrijfscultuur? Joris van den Broeck (projectmanager duurzame economie in Stad Antwerpen) en Stijn Anthoons (Expert Ruimtelijke Economie en Ondernemerschap bij Stad Mechelen) deelden hun ervaringen over het faciliteren van circulair ondernemerschap in de stad.

Leerles 1: Combineer bewustmaking en capaciteitsopbouw (bv. via een incubator), om tegelijkertijd de vraag en het aanbod aan te zwengelen. Het komt er enerzijds op aan burgers, stedelijke actoren en de eigen aankoopdienst van de gemeente te stimuleren om circulaire oplossingen te kopen. Anderzijds moet je lokale organisaties ondersteunen bij het uitbouwen van een interessant circulair aanbod.

Leerles 2: Bekijk of bestaande subsidieregelingen – met betrekking tot bijvoorbeeld klimaat – kunnen uitgebreid worden om ook circulaire economie activiteiten te stimuleren. Dit gebeurt bv. in Mechelen.

Leerles 3:Publiek-private samenwerking is cruciaal bij het succesvol opzetten van incubatoren. Als lokaal bestuur alleen kan je dit niet dragen. BlueChem ging zo strategische partnerschappen aan met BNP Paribas Fortis, Deloitte, Laga en Port of Antwerp.

Start je stedelijke circulaire activiteiten doordacht op via een materiaalstroomanalyse

In elke stad of gemeente zijn de kiemen aanwezig om een circulaire economie te stimuleren en er de vruchten van te plukken. Een  belangrijk startpunt om een stad meer circulair te maken, zijn de materiaalstromen die erin lopen en de bijhorende waardeketens. Hoe breng je het potentieel van die bestaande materiaalstromen en waardeketens in je gemeente of stad in beeld? Op welke heb je zelf als gemeente of stad een invloed? Hoe mobiliseer je burgers, bedrijven en organisaties om dit potentieel te verzilveren en er lokaal meerwaarde uit te capteren? Stad Gent liet een waardeketenanalyse uitvoeren en is intussen aan de slag met de uitkomsten van die analyse. Greet Steeman (beleidsmedewerker milieu en klimaat bij stad Gent) en Adinda Baro (beleidsmedewerker cleantech en circulaire economie bij Stad Gent) vertelden in deze sessie tot welke concrete opportuniteiten en acties deze waardeketenanalyse tot op vandaag heeft geleid.

Leerles 1: Maak beschikbare inzichten en kennis online beschikbaar. Bovendien is het belangrijk om de informatie in een gebruiksvriendelijk format zoals een wiki te presenteren, zodat iedereen die mee wil werken aan de transitie op stedelijk niveau snel de nodige info vindt. Maak dit portaal publiek toegankelijk en nodig uit tot feedback door stakeholders binnen en buiten de stadsdiensten (bv. correcties of aanvullingen). Zo kom je tot een levend en actueel overzicht van de activiteiten en kennis m.b.t. de transitie naar een circulaire en klimaatneutrale stad. Hiermee kan je beleidsmakers op stadsniveau circulaire ‘kiemen’ laten ontdekken en stimuleren vanuit hun eigen werkdomein.

Leerles 2: Focus op de materiaal- en afvalstromen die voor jouw stad het grootste potentieel hebben, en durf andere stromen mee te laten aanpakken door initiatieven op gewestelijk of andere beleidsniveau. Terwijl de plastiekstroom weinig perspectieven biedt voor impact op stadsniveau, geldt het omgekeerde voor bouwafval. Bouwmaterialen en sloopafval zijn doorgaans wél lokaal beïnvloedbaar omdat producenten zich in de buurt van de stad bevinden en er grote hoeveelheden van aanwezig zijn. Met een materiaalstroomanalyse kan je bijvoorbeeld in kaart brengen hoeveel bitumen er jaarlijks wordt ingekocht, hoeveel er op de daken in de stad ligt (‘in stock’), en hoeveel er verdwijnt als bouwafval. Die grafische voorstelling is nuttig voor stakeholders, want zo wordt meteen duidelijk waar er mogelijke hiaten zitten.

Leerles 3: Stimuleer de lokale circulaire stadseconomie. Op basis van bv. de analyse van de plastic- en bouwmaterialenstromen kunnen er hiaten in de waardeketen opgespoord worden, wat dan weer kansen kan bieden aan lokale bedrijven. Zet door bijeenkomsten van stakeholders in op het opzetten van specifieke (vernieuwde) waardeketens, en/of op projecten rond nieuwe materialen en innovatieve vormen van inzameling en verwerking. Samenwerking tussen verschillende partners loont, zo toont stad Gent.

Bepaal je stedelijke strategie voor circulaire economie

Om successen te kunnen boeken heb je een goed doordachte strategie nodig, zo ook wanneer je als stad meer circulair wil gaan werken. Hoe zet je zo’n strategie op? Waarop baseer je je om in je stedelijke circulaire strategie de juiste en contextspecifieke accenten te leggen? In deze sessie kregen deelnemers de do’s en don’ts te horen van ervaringsdeskundigen Julie Poppe (programmamanager circulaire stad in Mechelen), Jan Mertens (trekker platform Leuven Circulair) en Adinda Baro (beleidsmedewerker cleantech en circulaire economie bij Stad Gent), die in hun desbetreffende stad een strategie rond circulaire economie opgezet hebben.

Leerles 1: Analyseer voldoende maar niet teveel alvorens van start te gaan met de opmaak en uitvoering van een circulaire stadsstrategie. Begin met experimenteren en leer al doende. In Leiden noemen ze dat ‘prutsenderwijs’, zo leerden we uit de presentatie van Frouke Pieters. In Leuven is gekozen voor een snelle start van de uitvoering van de circulaire economie strategie, met een herziening en mogelijkheid tot bijsturen na 2 jaar.

Leerles 2: Kies bij de opvolging van je strategie voor indicatoren op het ‘meso-niveau’, gelinkt aan activiteiten van consumenten, bv. gebruiksintensiteit en -frequentie van deelauto’s. Volgens de onderzoekers van het Steunpunt Circulaire Economie laat dit toe om de circulaire economie meer direct te meten, omdat voortgang in een vroeger stadium opgepikt zal worden in vergelijking met macro-economische indicatoren. (lees voor meer info en duiding het rapport Steunpunt Circulaire Economie bij het overzicht met nuttige links).  

Leerles 3: De succesvolle uitrol van je circulaire economie strategie staat of valt met samenwerking tussen diensten binnen de stad en engagement van stedelijke actoren buiten het stadsbestuur. Voorzie daarom al in de tekst van de strategie zelf de nodige bepalingen omtrent hoe je de governance gaat organiseren. Een mooi voorbeeld is het Brusselse Gewestelijk Plan Circulaire Economie, waar de acties van meer dan 10 administraties en bijna 100 deelnemende organisaties worden gecoördineerd. Zet een team op met pro-actieve doeners vanuit de verschillende deelnemende stadsdiensten, en zet samen zichtbare projecten op die anderen binnen de stad kunnen overtuigen om meer aan de circulaire kar te trekken.

Leerles 4: Neem de opportuniteit om in de actualisatie van de klimaatplannen ook de dimensie circulaire economie mee te nemen. Circulaire economie is één van de belangrijkste strategieën om CO2 en andere emissies die aan de klimaatopwarming bijdragen te reduceren, aangezien bij de ontginning, transport, verwerking, productie, gebruik, afvalverwerking, … heel wat emissies vrijkomen, die door middel van verschillende (combinaties van) circulaire strategieën fel gereduceerd kunnen worden. Een recent rapport van het International Resource Panel geeft je hieromtrent meer duiding en vind je bij de links onderaan. 

Overzicht met nuttige links

Gedurende de hele Ronde Tafel zagen we interessante verwijzingen naar websites, enquêtes en rapporten passeren. We lijsten ze hier graag voor je op!

  1. Wat is een circulaire stad? Lees het in deze Möbius mini-guide
  2. Hoe word je een meer duurzame circulaire stad? https://blog.vito.be/duurzamesteden
  3. Over financiering en budget: Möbius mini-guide en de Circular City Funding Guide van UrbanAgenda en EU Investment Advisory Hub
  4. Voorbeelden en linken naar interessante pagina’s voor steden op vlak van circulaire economie: www.circulargovernance.city
  5. Over ResourCity: https://resourcity.vito.be/nl
  6. Over circulaire strategieën: www.circulator.eu
  7. Over circulair ruimtegebruik: https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/scenario-circulair en https://ovam.be/brownfields
  8. Over circulaire economie indicatoren: https://ce-center.vlaanderen-circulair.be/nl/publicaties/publicatie-2/10-circular-economy-indicators-for-person-mobility-and-transport
  9. Over de circulaire economie en klimaatplannen: https://www.resourcepanel.org/reports/resource-efficiency-and-climate-change
  10. Over de thematische oproep naar innovatieve overheidsopdrachten: https://innovatieveoverheidsopdrachten.be/oproep/thematische-oproep-2020
  11. Over circulaire economie voor de kustregio: https://www.vlaamsbouwmeester.be/nl/stedelijk-systeem-kust
  12. Het webplatform rond de circulaire strategie van Stad Leuven: https://www.leuven2030.be/verhalen/leuven-circulaire-stad
  13. Over de circulaire economie in stad Gent: https://vito.be/nl/nieuws/gent-kiest-voor-een-circulaire-stadseconomie
  14. We hoorden dat deelnemers het graag nog over regelluwheid hadden. Dit is reeds mogelijk als zone voor energie (bijvoorbeeld het Thor park in Genk) al werd de noodzaak rond aangepaste wetgeving voor materialen ook aangekaart. Contacteer ons gerust indien je hier meer over wil weten. Möbius deed begin 2020 namelijk onderzoek naar de juridische en praktische haalbaarheid hiervan in opdracht van Departement Omgeving.

 

Contacteer onze experts: